چشم‌‌‌انداز صنعت «تحقیقات بازار»؛ بخش اول

هادی ورقایی / بنیان‌گذار سوبازار

پیوند به دنیای اقتصاد
دهه ۱۹۲۰ را آغازی برای فعالیت‌های مدون تحقیقات بازار در آمریکا وجهان می‌دانند. با گسترش شرکت‌های فعال در حوزه تحقیقات بازار طی سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰، جایگاه این صنعت به عنوان یکی از الزامات فرآیندهای بازاریابی تحکیم شد و این روند تا به امروز ادامه داشته است.
در ایران نیز اگر از فعالیت‌های تحقیقاتی کمپانی‌ها و برندهای خارجی قبل از انقلاب ۱۳۵۷ صرف‌نظر کنیم، می‌توان دهه ۷۰ شمسی را زمان تولد شرکت‌ها و موسسات تخصصی تحقیقات بازار دانست. در ۳۰ سال گذشته، صنعت تحقیقات بازار در ایران شاهد رشدی پیوسته، اما با شیب کم بوده است. بدون شک مهم‌ترین پدیده تاثیرگذار در صنعت تحقیقات بازار به مانند بسیاری از صنایع، ظهور اینترنت بوده است. فضای وب و امکانات حاصل از آن که در طول ۲۰ سال گذشته انقلابی را در زمینه تولید و مدیریت داده ایجاد کرده، صنعت تحقیقات بازار را که تار و پودش با داده پیوند خورده است، متحول کرده است. با ظهور شرکت‌های داده محور در ایران که عموما در فضای استارت‌آپی دهه ۸۰ شمسی صورت گرفت، کسب و کارهایی مبتنی بر فضای وب که عمدتا از نمونه‌های خارجی الگو گرفته بودند، ایجاد شده و بسیاری از آنها روند رشد خود را تا به امروز ادامه داده‌اند. در حال حاضر رسوب داده در این کسب و کارهای نوپای دیروز و بالغ امروز محیطی به شدت مستعد برای کلیه خدمات مبتنی بر داده ایجاد کرده است. صنعت تبلیغات در ایران جزو اولین صنایعی بود که به بهره‌برداری از این بانک اطلاعاتی ارزشمند پرداخت و حاصل آن شرکت‌های متعددی در حوزه تبلیغات آنلاین و دیجیتال مارکتینگ بودند که در دهه ۹۰ شمسی تاسیس شده و تا امروز روند صعودی داشته‌اند.

اما به نظر می‌رسد صنعت تحقیقات بازار در ایران برخلاف کشورهای توسعه یافته، دیرتر از حد انتظار به حوزه داده‌های آنلاین ورود کرده است. از جمله دلایلی که می‌توان برای این امر اشاره کرد عبارتند از:
۱-خروج شرکت‌های بین‌المللی تحقیقات بازار از بازار ایران پس از تحریم‌های سازمان ملل
حضور شرکت‌ها و موسسات بین‌المللی تحقیقات بازار در ایران مانند GFK و KANTAR بدون شک موجب انتقال تجربه و فناوری ارزشمند آنها به داخل می‌شد. همچنان که شماری از شرکت‌های جوان تحقیقات بازار در ایران پس از خروج شرکت‌های بین‌المللی از بازار ایران و از بدنه نیروی انسانی ایرانی آن شرکت‌ها ایجاد شده‌اند. خروج این شرکت‌ها از ایران، ارتباط تکنولوژیک و هم‌افزای کارشناسان و شرکت‌های ایرانی را با سایر کشورها تا حد زیادی کاهش داده و یکی از نتایج آن، استفاده کمتر صنعت تحقیقات بازار در ایران از فناوری‌های روز مبتنی بر داده است.
۲- انحصار بیش از حد مالکیت داده در ایران
هر چند مالکیت داده در بسیاری از کشورها قانونی محسوب شده و شرکت‌ها این حق را برای خود قائل هستند که فقط خودشان یا شرکای استراتژیکشان از داده‌هایشان استفاده کنند، اما در ایران این امر علاوه بر شرکت‌های خصوصی، به شرکت‌ها و سازمان‌های دولتی و حاکمیتی نیز تسری یافته است. تا آنجا که حتی بسیاری از داده‌های حاکمیتی که در سایر کشورها به صورت رایگان و بدون هرگونه محدودیت در اختیار آحاد جامعه قرار دارند، در ایران در دسترس عموم قرار نداشته و کارشناسان تحقیقات بازار از دسترسی به این داده‌ها محروم هستند. به‌رغم تلاش‌های متعدد در دولت‌های مختلف در راستای ایجاد بسترهای مناسب برای جریان آزاد اطلاعات و شفاف‌سازی داده‌های دولتی و حاکمیتی، به نظر می‌رسد هنوز با حالت ایده‌آل فاصله داریم.
۳-درگیری کسب و کارهای کشور با مسائل پایه‌ای تجارت و نبود اولویت برای تحقیقات بازار
محیط تجاری ایران در طول ۴۰ سال گذشته، همواره درگیر تلاطمات غیرعادی بازار بوده و این مشکلات حتی در دهه اخیر شدیدتر شده‌اند. قابل انتظار است که در محیطی با عدم‌قطعیت‌های بالای اقتصادی، بیشتر بنگاه‌های تجاری به دنبال عملیات بازاریابی زودبازده بوده و فعالیت‌های مستمر و عمیقی مثل تحقیقات بازار را از اولویت‌های اصلی خود حذف کنند. با کاهش استقبال بنگاه‌های تجاری از تحقیقات بازار، شرکت‌های این حوزه نیز سرمایه و انگیزه کافی برای گسترش فعالیت‌ها و خدمات داده محور نخواهند داشت.