ترجمه و تلخیص: کاوه نوذر اصل
دسترسی به قسمتهای قبلی
در سه پست قبلی، ما به جنبههای گوناگون فرایند تحلیل کیفی پرداختیم. از ماهیت «فراگیر بودن» تحلیل، نقش پژوهشگر بهعنوان واسطه فعال و چارچوبهای ذهنی او بهعنوان «لنزهای تفسیر»، تا جنبههای فنی تحلیل در سطح خرد، مانند «درآوردن و منظم کردن» دادهها و هنر «توجه کردن» و «نظر دادن». بااینحال، تحلیل کیفی تنها به جزئیات محدود نمیشود. همانطور که گیل ارئو در کتاب خود، «تحلیل و تفسیر در تحقیقات بازار کیفی»، اشاره میکند، هدف نهایی فرایند تحلیل، رفتن از دادههای خرد به مفاهیم کلان، یعنی نظریهپردازی و در نهایت، ارائه راهکار است.
این پست بر روی فرایندهای تفسیر در سطح کلان تمرکز دارد. جایی که محقق «از جزئیات فاصله میگیرد» تا بتواند تصویر بزرگتری از دادهها را ببیند و به یک داستان منسجم و معنادار برسد. این فرایند که اغلب به صورت «جعبه سیاه» یا یک «هنر جادویی» در نظر گرفته میشود، در واقع یک فرایند سیستماتیک (نظاممند) است که با ترکیب تحلیل سختکوشانه و خلاقیت به دست میآید.
گذار از خرد به کلان: تغییر «کانون توجه»
همانطور که در پست قبل اشاره شد، تفسیر در طول پروژه بهصورت مداوم اتفاق میافتد، اما در مرحله تحلیل متمرکز (پس از کار میدانی)، کانون توجه محقق تغییر میکند. محقق از تمرکز اولیه بر جزئیات «خرد» (چه چیزی در اینجا هست؟ این بخش چه معنایی دارد؟) به تمرکز فعالتر بر مسائل «کلان»منتقل میشود. این انتقال به واسطه دو پرسش کلیدی صورت میگیرد:
این گذار یک حرکت خطی و یکطرفه نیست. در حقیقت، محقق بهصورت مداوم بین جزئیات و تصویر کلی حرکت میکند. این همان مفهومی است که به آن «دایره هرمنوتیکی» (Hermeneutic Circle) گفته میشود. در این دایره، فرضیههای موقت در سطح کلان از جزئیات دادهها شکل میگیرند، سپس محقق به دادهها بازمیگردد تا این فرضیهها را بیازماید، آنها را اصلاح کند و به فهم عمیقتری برسد. این چرخه تا زمانی که محقق به یک «تفسیر پایدار و منسجم» برسد، ادامه مییابد.
نظریهپردازی: از دادهها به مفاهیم انتزاعی
نظریهپردازی یک فرایند ذهنی و خلاقانه است که به محقق اجازه میدهد تا الگوها و ارتباطات پنهان در دادهها را به مفاهیم انتزاعی و نظری تبدیل کند. این مرحله نیازمند «تغییر دنده» (shift of gear) از غرق شدن در دادهها به تفکر فعال درباره تصویر بزرگتر است. همانطور که یکی از پژوهشگران مصاحبهشده توسط ارئو میگوید: «پرسش بزرگ این است… مهمترین قسمت این چیزها چیست؟ ما در اینجا درباره چه چیزی صحبت میکنیم؟»
در این مرحله، پژوهشگر ممکن است از استعارههایی مانند «پرواز بر فراز جزئیات» یا «رها کردن دادهها» استفاده کند تا بتواند به مفاهیم سطح بالاتر دست یابد. این کار ترکیب ظریفی از تفکر علمی (سیستماتیک، تحلیلی و دقیق) و تفکر هنری (جستجوگر، بازیگوش، استعاری و خلاقانه) است.
کاربرد: از مفاهیم نظری تا راهکارهای عملی
بخش دوم از تفسیر کلان، «کاربرد» (Applying) است. این مرحله جایی است که پژوهشگر، یافتههای انتزاعی خود را به دغدغهها و نیازهای مشتری ارتباط میدهد. در این مرحله، محقق از نقش «پژوهشگر محض» به نقش «شریک متعهد» تبدیل میشود. این یعنی که محقق، دانش به دست آمده از دادهها را با درک خود از اهداف، قابلیتها و محدودیتهای سازمانی مشتری ترکیب میکند.
به عنوان مثال، در یک تحقیق برای یک داروی آسم، پژوهشگر یافتههای خود را درباره «جهانبینی مصرفکنندگان» با دانش خود از استراتژیهای بازاریابی و محدودیتهای شرکت ترکیب میکند تا «راهکارهای قابلسنجش و عملی» ارائه دهد.
ساخت روایت: تبدیل یافتهها به یک داستان منسجم
نقطه اوج فرایند تحلیل و تفسیر، زمانی است که محقق یافتهها، مفاهیم و راهکارهای خود را در قالب یک «روایت منسجم» (coherent narrative) برای مشتری بستهبندی میکند. این روایت، به جای اینکه فهرستی از حقایق و آمار باشد، داستان قانعکنندهای است که به مشتری کمک میکند تا معنای پشت دادهها را درک کند.
ساخت این روایت، خود یک فرایند تحلیلی و تفسیری است. همانطور که ارئو اشاره میکند، نوشتن گزارش یا ارائه به مشتری، منطق بین یافتهها را میآزماید و حتی ممکن است محقق را به مرحله تحلیل و تفسیر بازگرداند تا مفاهیم را اصلاح یا بازتعریف کند.
نقش محقق و پایان جعبه سیاه
ارئو تأکید میکند که ایده «صدای بدون واسطه مصرفکننده» (the unmediated voice of the consumer) یک توهم است. محقق، عامل حیاتی در این فرایند است که به صورت فعال بین جهان مشتری و جهان مصرفکننده میانجیگری میکند. توانایی و مهارت محقق در «تحلیل و تفسیر»، مهمترین عامل تعیینکننده ارزش نهایی یک پروژه است.
هدف از باز کردن این «جعبه سیاه»، تنها بحثهای نظری نیست. بلکه این امر به محققان کمک میکند تا به یک زبان حرفهای برای صحبت درباره تحلیل دست یابند، شیوههای خوب (good practice) را تعریف کنند و فرصتهای جدیدی برای آموزش و توسعه حرفهای فراهم آورند. در نهایت، با درک این فرایندها، محققان میتوانند به عنوان یک مشاور استراتژیک و ارزشمند در دنیای تجارت ظاهر شوند.